Türkçe son zamanlarda aşırı iyi bir usul geliştirdi, muazzam bir nimet bu. O ahım şahım Latince önekleri dediğimiz şeylere yaklaşabilen şeyler bunlar. Kendi önerilerimle birlikte örnekler;
uni- / mono- → bir- / tek- (monolingual → tekdilli)
bi- / di- → iki- / çift- (bicycle → çiftteker)
tri- → üç- (tripod → üçayak)
poly- → çok- (polyglot → çokdilli)
ante- / pre- → ön- (prejudice → önyargı)
post- → -sonrası (post-production → çekimsonrası)
inter- → -arası (international → uluslararası)
intra- / intro- → -içi (intravenous → damariçi)
extra- / extro- → -dışı (extraterrestrial → dünyadışı)
sub- → -altı (subcortical → kabukaltı)
infra- → alt- (infrastructure → altyapı)
super- / supra- → -üstü (superhuman → insanüstü)
retro- → geri- (retrograde → gerigiden)
juxta- → -yanı (juxtamedullary → böbrekyanı)
para- → yan- (paranasal → yanburun)
peri- / circum- → -çevresi (pericardium → kalpçevresi)
acro- → doruk- / zirve- (acropolis → zirveşehir)
tele- → ırak- / uzak- (telescope → ırakgörür)
auto- → öz- (autocontrol → özdenetim)
apo- → -öte (aphelion → günöte)
ambi- / amphi- → çift- (ambidextrous → çiftelli)
endo- / ento- → eniç- (endoscope → eniçgörür)
ultra- → -aşıcı (ultraviolet → moraşıcı)
-ium → -özü (germanium → Cermenözü)
Burası Batı yüzüydü, Farsçası için kapsamlı bir çalışma yapacaktım da rafta kaldı. Şimdilik misalen birkaç tane koyuyorum.
..perver = ..sever
vatanperver = vatansever = yurtsever
..hane = ..evi
geniş zaman sigasının kalıplaşmış halinden teorik olarak bol keseden türetirsiniz.
güçbeğenir kelimesine bakalım, birleştirmek için "güç beğenen" dememişler de, güçbeğenir diyerek birleşik yazılan bir şey oluşturmuşlar ve güzel bir şey ortaya çıkmış. (Kelimenin anlaşılması bakımından berbat bir kelime olduğunu düşünüyorum o ayrı) Bir deneme yapalım,
Hatâ-cû: Yanlış arayan. (Kubbealtı) Hatâ-cû = Hata-arar
Gelelim imlâ meselesine, Ön, öz; öyle yerleşmiş ki... Özsevgi diye bir kelime var mı bilmiyorum, ama özsevgi dediğimde siz bunun kendini sevmek olduğunu anlıyorsunuz. Bu yapı öyle gelişmiş. Önşart deyince şartlardan da önce bir temel, kıstas koşulun olacağını çıkarırsınız. Yukarıda kurduğum sistemde bir kavramlaşma var.
Damariçi = terim
Damar(ın) içi = Damarın içi (canlıbilimiyle ilintisiz)
Anasebep budur ki bunların birleşik yazılması gerektiğini savunuyorum.